Inclusieve verstedelijking: zo overbruggen we de genderkloof

Al decennia lang zijn stedelijke ruimtes ontworpen volgens principes die voornamelijk mannelijke ervaringen weerspiegelen. Hierbij wordt vaak voorbijgegaan aan de verschillende veiligheids-, toegankelijkheids- en mobiliteitsbehoeften van vrouwen en andere groepen met specifieke vereisten. We staat voor de uitdaging verstedelijking te bekijken door een inclusieve lens. Een lens die de genderkloof verkleint en stedelijke omgevingen bevordert die veilig, rechtvaardig en duurzaam zijn voor iedereen.

Een mondiale uitdaging

Internationaal onderzoek toont aan dat vrouwen, etnische minderheden, mensen met een beperking, en LHBTQ+ gemeenschappen meer ongelijkheid ervaren in steden die zijn ontworpen zonder rekening te houden met hun specifieke behoeften.

Dit vraagstuk staat centraal in de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG's) van de Verenigde Naties, met name:

• SDG 5 – Gendergelijkheid

• SDG 11 – Duurzame en Inclusieve Steden

De stad heroverwegen vanuit een genderperspectief betekent het opnieuw vormgeven van stedelijke ruimtes die veiligheid, toegankelijkheid en levenskwaliteit garanderen voor iedereen.

Mondiale gegevens over inclusieve verstedelijking en de gevolgen

In steden is ongelijkheid nog steeds zichtbaar. Ondanks vooruitgang richting inclusie blijven veel vrouwen steden anders ervaren dan mannen. Ze worden geconfronteerd met grotere barrières, een hoger gevoel van onveiligheid en minder mogelijkheden tot participatie. Wereldwijd onderzoek laat zien dat steden eerlijker én duurzamer worden als je rekening houdt met gender.

Volgens studies van UN-Habitat en de Wereldbank:

• Vrouwen geven twee keer zo vaak als mannen aan zich onveilig te voelen in openbare ruimtes.

• Het gevoel van onveiligheid beperkt de mobiliteit van vrouwen. Dit heeft direct invloed op werkgelegenheid en sociale participatie.

• Slechts 36% van de gemeenteraadsleden en 15% van de burgemeesters wereldwijd zijn vrouw (URBACT Rapport), wat de invoering van inclusief stedelijk beleid vertraagt.

Deze bevindingen tonen aan dat het ervaren van veiligheid niet alleen een individuele zorg is; het is een kwestie van stedelijk bestuur en strategische planning.

Waarom we genderspecifieke stedelijke planning nodig hebben

Steden zijn niet neutraal; ze weerspiegelen de prioriteiten en ervaringen van de mensen die ze ontwerpen. Daarom is genderbewuste stedenbouw nodig: een aanpak die luistert naar de behoeften van vrouwen en andere ondervertegenwoordigde groepen en die meeneemt in het ontwerp. Zo worden stedelijke ruimtes toegankelijker, veiliger en inclusiever.

Belangrijke doelstellingen zijn:

• Het verkleinen van de genderkloof in mobiliteit en toegang tot diensten.

• Het waarborgen van veiligheid en inclusie in openbare ruimtes.

• Het bevorderen van actieve deelname van vrouwen aan besluitvormingsprocessen.

• Het integreren van naar gender uitgesplitste gegevens in alle fasen van stedelijke planning.

"Om steden werkelijk inclusief en duurzaam te maken, moet stedelijke planning systematisch een genderperspectief integreren door instrumenten zoals gender mainstreaming. Alleen door participatief beleid te implementeren, uitgesplitste gegevens te gebruiken en te ontwerpen met gevoeligheid voor verschillen in mobiliteit en veiligheid, kunnen we stedelijke omgevingen creëren die de behoeften van alle gemeenschappen weerspiegelen - vooral de meest kwetsbare." Inés Sánchez de Madariaga*, UNESCO-leerstoel en consultant, die het concept* "Mobility of Care" bedacht, waarbij mobiliteitspatronen gerelateerd aan zorgtaken worden geanalyseerd die steden vormgeven en genderverschillen onthullen.

Internationale best practices

Over de hele wereld laten steden zien dat een genderbewuste aanpak van stedelijke planning niet alleen mogelijk is, maar ook werkt. Van Europa tot Latijns-Amerika experimenteren lokale overheden en internationale netwerken met oplossingen die veiligheid, toegankelijkheid en levenskwaliteit verbeteren via inclusief ontwerp. Deze voorbeelden tonen hoe data, participatie en innovatie steden kunnen veranderen in plekken die echt van iedereen zijn.

Verschillende landen behalen met genderplanning goede resultaten:

• Wenen (Oostenrijk): In meer dan zestig openbare ruimtes zijn verlichting, toegankelijkheid en voorzieningen verbeterd, samen met vrouwen. Het Seestadt Aspern district is een toonaangevend voorbeeld van genderbewuste stedelijke ontwikkeling.

• Barcelona (Spanje): Het voetgangers-eerst beleid en de superblokken van de stad verminderen het verkeer en verhogen de veiligheid in openbare ruimtes. Geïmplementeerd via de Ley de Barrios, bevorderen deze maatregelen een eerlijker en evenwichtiger gebruik van de stedelijke ruimte.

• Bogotá (Colombia): De Safetipin-app wordt gebruikt om risicogebieden in kaart te brengen en de openbare veiligheid te verbeteren door participatieve gegevensverzameling en verbeterd toezicht.

• Umeå (Zweden): Stedelijke planning is hier gebaseerd op gegevens over ruimtegebruik en veiligheidspercepties, wat resulteert in een internationaal erkend model van gender urbanisme.

• STEP UP Project (Milaan): Een internationaal model dat participatieve technologieën zoals mobiele apps en GIS-mapping integreert om veiligheidsproblemen te identificeren en burgers te betrekken. De resultaten van het project zijn gedocumenteerd op het URBACT-platform.

De rol van onderzoek en academische wereld

Universiteiten en onderzoekscentra ontwikkelen innovatieve manieren om de relatie tussen stedelijk bestuur, veiligheid en inclusie te onderzoeken. Het Handboek voor Gender-Inclusieve Stedelijke Planning en Ontwerp identificeert zes belangrijke aandachtsgebieden:

• Toegang

• Mobiliteit

• Veiligheid

• Gezondheid

• Klimaatbestendigheid

• Recht op huisvesting

Als je data naar gender uitsplitst en mensen laat meedenken via mapping, ontwerp je steden die veiliger en toegankelijker zijn voor iedereen.

Naar meer inclusieve en veilige steden

Gendergevoelige stedenbouw is een belangrijk onderdeel van duurzame en veerkrachtige steden. Het begint met samen plannen en data naar gender uitsplitsen, zodat openbare ruimtes veilig en prettig zijn voor iedereen. Zo kunnen we barrières doorbreken, de genderkloof verkleinen en zorgen dat inclusie en veiligheid vooropstaan.